3.2.1. Пликативті дислокациялар

Пликативті дислокацияларды үш түрге бөлуге болады.

1. Моноклинал – бір бағытта қиғаш түсетін қабаттардан тұратын кең аумақтар.

2. Флексуры – олардың пайда болу тереңдігі күрт өзгеретін жерлерде қабаттардың күрт ауысуы. Бұл жағдайда иілу арқылы бөлінген әртүрлі биіктіктегі секциялар параллель немесе бір-біріне сәл бұрышта жатады.

Моноклиндік және иілу шөгінді жамылғы платформаларына тән, яғни олар әдетте баяу тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде пайда болады.

3. Бүктелген дислокациялар қабаттардың толқынды иілісі. Олар таулы аймақтарға және платформалардың кристалды іргетас жыныстарына тән, сондықтан жылдам (орогендік, яғни тау құрылыстық) қозғалыстардың нәтижесінде түзіледі. Әрбір қатпардың құрылымында келесі элементтер ерекшеленеді (1-сурет):

- lock (құлып) – қабаттар бүктелетін орын;

- қанаттар - құлыптан алшақ жатқан қисық қабаттың бөліктері;

- топса - құлыпта иілу сызығы, тегіс топсалар өте сирек кездеседі, әдетте, толқын тәрізді иілу - толқындық құбылыс;

- жиналмалы ось – топсаның көлденең жазықтыққа проекциясы;

- осьтік жазықтық – топса арқылы өтетін және екі жапырақтан бірдей қашықтықта орналасқан жазықтық;

- өзек - қатпарлар қатпарланған қатпардың ішкі бөлігі.

1-сур. Жиналу элементтері.

Бүктемелер төрт критерий бойынша жіктеледі.

1. Жас арақатынасы бойынша өзек және қанат қатпарлары антиклинальды және синклинальды болып келеді. Антиклинальдық қатпарда тау жынысының өзегі қанатынан үлкенірек. Синклинальды қатпарда тау жынысы өзегі қанатты жынысқа қарағанда жас.

2. Осьтік жазықтықтың (ож) орналасуына сәйкес қатпарлар:

- түзу - ож тігінен;

- көлбеу - қанаттар әртүрлі бұрыштарда құлап, ож неғұрлым көлбеу қанатқа бейім;

- төңкерілген - қанат пен ож жағына түседі;

- жатып – ос көлденең жатады;

- төңкерілді – ос теріс бұрышқа еңкейген.

3. Ұзындық пен ені қатынасында бүктемелер:

– Сызықтық - ұзындығы енінен бірнеше есе артық; мұндай қатпарлар қатпарлы аймақтардың орталық аймақтарына тән, онда сызықтық қатпарлардың параллель жүйелері синклинориялар мен антиклинорияларды құра алады;

– Иық қатпары (қысқа қатпарлар) - олардың ұзындығы енінен екі-үш есе үлкен, олар брахиантиклиндер немесе брахисинклиналар (формалар) деп аталады; әдетте бүктелген аймақтардың шеткі жағында пайда болады;

– Бірдей өлшемдегі қатпарлар - ұзындығы шамамен еніне тең, қабаттардың антиклинальді сипатымен күмбездер, ал синклинальдық сипатымен тостағандар қалыптасады; мұндай нысандар платформада ұсынылған.

4. Құлып пен қанаттар түрінде қатпарлардың көптеген түрлері бар,олардың кейбіреулері 2-суретте берілген.

Қатпарлы деформациялар кезінде тау жыныстарының қабаттары әдетте параллельді жарықшақтардың тығыз желісі арқылы жұқа тақталарға немесе призмаларға бөлінеді. Бұл құбылыс бөліну (кливажа) деп аталады.

2-сур құлып пен есік түріндегі жиналмалы түрі.